Σχεδόν σε όλες τις τεχνικές γύμνασης, τέχνες, θεραπείας και γενικότερα στις μελέτες του ανθρώπινου σώματος, μιλάμε για την “ευθυγράμμιση του σώματος”, με την οποία συνήθως εννοούμε την ευθυτενή στάση του σώματος ή ορισμένων μελών του.

Μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι ο όρος “ευθυγράμμιση του σώματος” έχει ερμηνευθεί και εφαρμοστεί με διαφορετικούς τρόπους ανά τα χρόνια, ανάλογα με τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν και αντιμετώπιζε το σώμα του σε κάθε εποχή.

Θα μπορούσαμε να εκπονήσουμε μια εκτενή μελέτη σχετικά με την ευθυγράμμιση του ανθρώπινου σώματος σε συνάρτηση με τον πολιτισμό και την εποχή· μια μελέτη που θα μας οδηγούσε βαθιά μέσα στους αιώνες, έως τη στιγμή που ο άνθρωπος άρχισε συνειδητά να ασχολείται με την έκφραση του σώματός του σε αθλητικό ή καλλιτεχνικό επίπεδο.

Στόχος μας, όμως, είναι να εξετάσουμε πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα την ευθυγράμμιση. Για να μπορέσουμε να αναπτύξουμε το σκεπτικό μας, θα ‘συνδεθούμε’ με το εγγύτερο παρελθόν μας, μέσα στο πλαίσιο του δυτικού πολιτισμού και στο χώρο και χρόνο όπου ζούμε.

Στις αρχές του 20ού αιώνα και έως περίπου τα μέσα του, θα μπορούσε να πει κανείς ότι κυριαρχούσε η εποχή του “τεντώνω” το σώμα μου. Από φωτογραφίες γυμναστικών επιδείξεων ή άλλων κινητικών δραστηριοτήτων (αθλητισμός, χορός κ.ά.) της εποχής, παρατηρούμε ότι η προσπάθεια ευθυγράμμισης του σώματος βασιζόταν σε μια διάθεση δυναμικού τεντώματος. Το σώμα εκτεινόταν έντονα, προσδίδοντας στη φόρμα του μια αίσθηση έντασης, δηλαδή μιας εσωστρεφούς δύναμης, η οποία συχνά εκφραζόταν με υπερεκτάσεις στις αρθρώσεις, στη σπονδυλική στήλη ή στα άκρα. Σήμερα, κατάλοιπα αυτού του τρόπου ευθυγράμμισης μπορούν να εντοπιστούν στη στάση της στρατιωτικής προσοχής, στις υπερεκτάσεις των άκρων, σε αθλήτριες της ενόργανης γυμναστικής ή σε ορισμένους χορευτές και χορεύτριες του κλασικού χορού.

Περίπου μετά τα μέσα του 20ού αιώνα αρχίζει να εμφανίζεται η εποχή του “απλώνω” το σώμα μου. Σε αυτόν τον τρόπο ευθυγράμμισης, το άτομο εστιάζει συνήθως σε δύο σημεία του σώματός του και προσπαθεί να τα απομακρύνει μεταξύ τους. Απομακρύνω, για παράδειγμα, το κεφάλι από τον κόκκυγα και έτσι ευθυγραμμίζω – “απλώνω” – τη σπονδυλική μου στήλη· απομακρύνω τα δάχτυλα του χεριού από την ωμοπλάτη και έτσι “απλώνω” – ευθυγραμμίζω – το χέρι μου, κ.ο.κ.

Σε αυτή την περίπτωση, η ευθυγράμμιση εκφράζεται στο σώμα ως τάση και όχι ως ένταση, και οι αρθρώσεις δεν είναι πλέον “υπερεκτεταμένες” αλλά “απλωμένες”. Δηλαδή, όλοι οι σύνδεσμοι και τα μαλακά μόρια της άρθρωσης βρίσκονται σε μια κατάσταση ομοιόμορφου, ομοιογενούς τεντώματος.

Επιπλέον, ενώ ο πρώτος τρόπος ευθυγράμμισης ήταν καθαρά σωματικός, ο δεύτερος είναι περισσότερο ενδοσκοπικός: “φαντάζομαι” τη νοητή γραμμή που συνδέει τον κόκκυγα με το κεφάλι.

Στην περίπτωση του “τεντώνω το σώμα μου”, θα μπορούσε κανείς να παρομοιάσει το σώμα με ένα τσαλακωμένο κομμάτι ύφασμα: προσπαθώντας να εξομαλύνει κανείς τις πτυχές, τις σιδερώνει από πάνω, μειώνοντας το πάχος τους, χωρίς όμως να τις εξαφανίζει.

Στη δεύτερη περίπτωση, του “απλώνω το σώμα μου”, μέσα στην ίδια παρομοίωση, οι πτυχές του υφάσματος εξαλείφονται επειδή το ύφασμα απλώνεται από τις άκρες του.

Είναι προφανές ότι στην πρώτη περίπτωση προκύπτουν και ανατομικά ζητήματα: οι αρθρώσεις συχνά υπερεκτείνονται και “κλειδώνουν”, περιορίζοντας την κινητικότητά τους και δημιουργώντας ερωτήματα σχετικά με την υγιή, φυσική λειτουργία τους.
Στη δεύτερη περίπτωση, δεν εμφανίζεται αυτό το πρόβλημα.

Είναι πολύ σημαντικό να επισημάνουμε το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτές οι δύο τάσεις ευθυγράμμισης. Αν και ο στόχος μας δεν είναι να προχωρήσουμε σε μια εκτενή ανάλυση προς αυτή την κατεύθυνση, μια συνοπτική αναφορά στο πλαίσιο αυτό θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα την κινησιολογική πλευρά των τρόπων ευθυγράμμισης.

Ο πρώτος τρόπος (τεντώνω το σώμα μου) αναπτύχθηκε σε μια εποχή κατά την οποία ο άνθρωπος είχε την ανάγκη να επιδείξει τη δύναμή του. Μόλις τον προηγούμενο αιώνα (19ος), με τη βιομηχανική επανάσταση, είχε καταφέρει να αναπτύσσει την τεχνολογία και να υπερέχει, διαχειριζόμενος αποτελεσματικά το περιβάλλον του. Αν παρατηρήσουμε τη φόρμα του σώματος κατά την ευθυγράμμιση αυτής της περιόδου, βλέπουμε ότι το σώμα εκτείνεται δυναμικά, με το στήθος να προβάλλεται προς τα έξω και όλες τις αρθρώσεις υπερεκτεταμένες. Ο τρόπος αυτός δείχνει ότι ο άνθρωπος στις αρχές του 20ού αιώνα εστιάζει περισσότερο στο εγώ του και στην επίδειξη της δύναμής του.

Ο δεύτερος τρόπος μοιάζει να είναι πιο επικοινωνιακός. Ο άνθρωπος «απλώνει» το σώμα του, το εκτείνει προς τα έξω και προσπαθεί να συνδεθεί με το περιβάλλον. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αυτός ο τρόπος αναπτύχθηκε σε μια περίοδο όπου η ανθρωπότητα ήταν ακόμη σοκαρισμένη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Βρίσκεται σε μια εποχή κατά την οποία προσπαθεί να επαναδιαπραγματευτεί τις αξίες που την οδήγησαν μέχρι εκεί. Προσπαθεί να δει τον εαυτό της ενταγμένο μέσα στο περιβάλλον στο οποίο ζει και να μάθει πλέον από αυτό. Επίσης, πιθανόν δεν είναι τυχαίο ότι τα σύγχρονα οικολογικά και περιβαλλοντικά κινήματα ξεκινούν από εκείνη την περίοδο και έπειτα.

 Ο πρώτος τρόπος («τεντώνω το σώμα μου») θεωρείται πλέον ξεπερασμένος, ιδίως μετά τα ανατομικά ζητήματα που προέκυψαν σχετικά με το μπλοκάρισμα των αρθρώσεων αλλά και με τον τρόπο αντιμετώπισης του σώματος γενικότερα. Ο δεύτερος τρόπος φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Σχεδόν σε όλες τις κινητικές δραστηριότητες, όταν ασχολούμαστε με την ευθυγράμμιση του σώματος ή των μελών του, η μεταφορική οδηγία «απλώστε το σώμα σας» έχει πλέον καθιερωθεί ως έννοια ευθυγράμμισης. Αν «συνδέσουμε» νοητικά το άκρο του σώματος με ένα σημείο του περιβάλλοντος, τότε προσδίδουμε στην ευθυγράμμιση μια ποιοτική διάσταση (π.χ. «συνδέστε τα πόδια σας με το πάτωμα ή τη γη» και «το κεφάλι σας με το ταβάνι ή τον ουρανό»).

Παρόλα αυτά, εγείρεται το ερώτημα κατά πόσο αυτός ο τρόπος ευθυγράμμισης είναι πλέον ο ενδεδειγμένος στην εποχή μας και αν, ως μορφή προσέγγισης, καλύπτει όλες τις πληροφορίες που μπορεί να διαθέτει ή να βιώνει το άτομο που ευθυγραμμίζεται.

Για να μπορέσουμε να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, θα πρέπει να ανατρέξουμε στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής μας, στον τρόπο με τον οποίο σήμερα συνειδητοποιούμε και αντιλαμβανόμαστε το σώμα μας, καθώς και στην ερευνητική ικανότητα που έχει αναπτύξει ο σύγχρονος άνθρωπος σε σχέση με το περιβάλλον του και τον εαυτό του. Υπό αυτό το πρίσμα, μπορούμε να προβούμε σε ορισμένες συγκεκριμένες παρατηρήσεις, οι οποίες ενδέχεται να μας οδηγήσουν σε κάποια ουσιαστικά συμπεράσματα.

Εξετάζοντας την περίπτωση της ευθυγράμμισης «απλώνω το σώμα μου», συνειδητοποιούμε ότι πρόκειται αρχικά για μια εικονοπλαστική – φανταστική διαδικασία. Φαντάζομαι τον κόκκυγα, δημιουργώ στο νου μου την εικόνα του και την περιοχή στην οποία βρίσκεται· στη συνέχεια φαντάζομαι την κορυφή του κεφαλιού μου και απομακρύνω νοητά τα δύο σημεία μεταξύ τους. Στη διαδικασία αυτή, το σώμα αντιμετωπίζεται δισδιάστατα, αν λάβουμε υπόψη ότι η απομάκρυνση δύο σημείων πάνω σε μία ευθεία αποτελεί γεωμετρικά μια δισδιάστατη πράξη.

Έτσι, παρόλο που στην καθημερινότητά μας, όταν κινούμαστε, αντιλαμβανόμαστε το σώμα μας τρισδιάστατα μέσα στον χώρο, όταν επιχειρούμε να επεξεργαστούμε την ευθυγράμμιση του σώματος ή μελών του στον κατακόρυφο άξονα, χρησιμοποιούμε μια δισδιάστατη αντίληψη. Με αυτή την αντίληψη δεν λαμβάνουμε ουσιαστικά υπόψη τους «χώρους» του σώματος, δηλαδή τις κοιλότητες της λεκάνης, της κοιλιάς, του θώρακα και του κεφαλιού.

Δεν θα υπήρχε κάποιο ιδιαίτερο πρόβλημα σε αυτή την παραδοχή, αν δεν προέκυπταν συγκεκριμένα πρακτικά ζητήματα, τα οποία αυτή η δισδιάστατη διαδικασία αδυνατεί να αντιμετωπίσει. Τα ζητήματα αυτά εμφανίζονται όταν το σώμα, στην ακινησία του, παρουσιάζει πλάγια κλίση της λεκάνης, του θώρακα ή του κεφαλιού, ή όταν η λεκάνη, ο θώρακας ή το κεφάλι βρίσκονται σε περιστροφική θέση, ή έχουν μετατοπιστεί πρόσθια ή οπίσθια σε σχέση με τον κατακόρυφο άξονα.

Πολύ συχνά ο τρόπος ζωής μας, ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε το σώμα μας, ή τραυματισμοί του παρελθόντος διαμορφώνουν τους μύες με τρόπο που να μην είναι ισότιμα γυμνασμένοι. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση μικρών ή μεγάλων πρόσθιων ή οπίσθιων κλίσεων της λεκάνης, κάμψης ή υπερέκτασης των θωρακικών ή αυχενικών σπονδύλων, πλάγιων κλίσεων της λεκάνης, του θώρακα ή του κεφαλιού, περιστροφικών θέσεων ή πρόσθιων – οπίσθιων μετατοπίσεών τους σε σχέση με τον κατακόρυφο άξονα.

Ο δισδιάστατος τρόπος του «απλώνω το σώμα μου», δηλαδή η διάταση μιας νοητής ευθείας, μπορεί να βοηθήσει στη μελέτη των πρόσθιων ή οπίσθιων κλίσεων και εκτάσεων. Ωστόσο, όσον αφορά τις πλάγιες κλίσεις της λεκάνης, του θώρακα ή του κεφαλιού, ή την περιστροφική θέση τους είναι εντελώς αναποτελεσματικός. Για να μελετήσει κανείς αυτού του είδους τις μετατοπίσεις, κλίσεις και περιστροφές, χρειάζεται να λάβει υπόψη του τους εσωτερικούς χώρους που δημιουργεί το σώμα.

Ο τρόπος «απλώνω το σώμα μου» αποτελεί μια διαδικασία ευθυγράμμισης ολόκληρου του σώματος ή των άκρων του. Δηλαδή, μελετάμε πώς μπορούμε να τοποθετήσουμε το σώμα μας σε μια «ευθεία γραμμή». Αν όμως εξετάσουμε ανατομικά το ανθρώπινο σώμα, θα παρατηρήσουμε ότι σε κανένα οστό ή όργανο δεν υπάρχει πραγματική ευθεία γραμμή. Ολόκληρο το σώμα αποτελείται από καμπύλες γραμμές, κοιλότητες και ωοειδείς ή σφαιροειδείς σχηματισμούς. Το ερώτημα που προκύπτει, επομένως, είναι πώς μπορούμε να μιλάμε για ευθυγράμμιση σε ένα σύνολο που αποτελείται εξολοκλήρου από καμπύλες.

Λαμβάνοντας υπόψη αυτή τη διαπίστωση, ο όρος «ευθυγράμμιση» καθίσταται πλέον περιορισμένος και ίσως ένας πιο κατάλληλος όρος να είναι «ευθυτενής θέση του σώματος». Με αυτόν τον όρο δεν αναφερόμαστε πλέον σε γραμμές αλλά σε μια ευθεία «τάση» του σώματος. Έτσι, η αντίληψή μας μετατοπίζεται από την προσπάθεια γραμμικής τοποθέτησης του σώματος στη δυναμική του διάσταση, δηλαδή στην καθοδήγηση της ενέργειάς του.

Παρόλο που συμφωνήσαμε ότι η αναδρομή στο παρελθόν, όσον αφορά τη μελέτη της ευθυγράμμισης του σώματος, θα περιοριζόταν στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν, δεν μπορούμε να παραλείψουμε την αναφορά στα αγάλματα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής. Στα αγάλματα της κυκλαδικής τέχνης, αλλά και στους κούρους και τις κόρες της κλασικής περιόδου, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στην ευθυτενή θέση του σώματος έχει ληφθεί σοβαρά υπόψη ο όγκος. Μάλιστα, μέσα από τις καμπύλες της φόρμας και τον όγκο του κάθε αγάλματος, όχι μόνο εκφράζεται η δυναμική της ευθυτενούς θέσης, αλλά υπονοείται και ο εσωτερικός χώρος που περιέχει το σώμα.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να «εκπέμπεται» προς τον παρατηρητή το εκτόπισμα του αγάλματος, δηλαδή ένα σύνολο αισθήσεων και πληροφοριών που προκύπτουν καθώς το παρατηρεί. Αυτού του είδους η επικοινωνία, η οποία δημιουργείται μεταξύ ενός σώματος που ευθυγραμμίζεται  μέσα από τους όγκους του —και όχι απλώς μέσα από μια ευθεία γραμμή— και ενός παρατηρητή, μπορεί να παρατηρηθεί και σε έναν ηθοποιό ή σε έναν χορευτή που εργάζεται συνειδητά με το σώμα του.

Κάθε τέχνη που σχετίζεται με το σώμα βασίζεται σε αυτή την επικοινωνία: στο εκτόπισμα που δημιουργεί ο καλλιτέχνης μέσα από μια σειρά ευθυγραμμίσεων των όγκων του σώματός του στον χώρο, και στις αισθήσεις–πληροφορίες που δημιουργούνται στον θεατή καθώς παρακολουθεί αυτή την αλληλουχία. Την ίδια παρατήρηση μπορούμε να κάνουμε και στην καθημερινότητά μας. Αν παρατηρήσουμε δύο άρτια γυμνασμένα άτομα δίπλα μας, μπορεί και τα δύο να βρίσκονται σε ευθυτενή θέση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τοποθετούνται στον χώρο δημιουργεί διαφορετικές αισθήσεις και εντυπώσεις.

Αυτού του είδους οι παρατηρήσεις μάς οδηγούν σε μια σειρά άλλων επαγωγικών συμπερασμάτων.

Πρώτον, ας φανταστούμε ότι παρατηρούμε την ευθυγράμμιση των εσωτερικών χώρων του δικού μας σώματος. Η μελέτη της ευθυγράμμισης δεν αποτελεί πλέον μια απλή γεωμετρική διαδικασία, αλλά μετατρέπεται σε μια «τράπεζα πληροφοριών» που προκύπτουν από αισθήσεις, βιώματα και διαπιστώσεις του ίδιου μας του εαυτού, παρατηρώντας το ενδοσκοπικά.

Δεύτερον, παρόλο που όλοι οι τρόποι ευθυγράμμισης παρουσιάζουν μια τυπική ομοιότητα στον τρόπο εφαρμογής τους —μια διαδικασία που μπορεί θεωρητικά να ακολουθηθεί από όλους— στην πράξη, όσα σώματα κι αν ευθυγραμμιστούν με τον ίδιο τρόπο, δεν θα φαίνονται ποτέ απόλυτα όμοια. Δεν θα έχουν το ίδιο εκτόπισμα ούτε θα εκπέμπουν την ίδια εντύπωση.

Αυτό μας οδηγεί στη σκέψη ότι η διαδικασία της ευθυγράμμισης είναι μια ζώσα, δυναμική διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε ένα ζωντανό σώμα. Δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι η βασική ένδειξη ζωής ενός σώματος είναι η αναπνοή. Έτσι, μπορούμε εύκολα να συνειδητοποιήσουμε ότι στη διαδικασία της ευθυγράμμισης —ή, ακριβέστερα, της ευθυτενούς τοποθέτησης του σώματος— η αναπνοή αποτελεί θεμελιώδες και ενεργό στοιχείο.

Η συσχέτιση της ευθυτενούς τοποθέτησης του σώματος με τους εσωτερικούς χώρους του και με την αναπνοή μάς εισάγει σε έναν διαφορετικό κόσμο αντίληψης και χειρισμού του.
Όλες οι παραδόσεις, οι τέχνες και οι μέθοδοι που ασχολούνται με το σώμα και το προσεγγίζουν μέσα από αυτό το πρίσμα μετατοπίζουν και αναδιαμορφώνουν τις τεχνικές τους προς ποιοτικότερες κατευθύνσεις και οδηγούνται σε βαθύτερες επιγνώσεις.

Μέσα από αυτές τις παρατηρήσεις μπορούμε να συμπεράνουμε ότι, για την ευθυτενή τοποθέτηση του σώματος ή κάποιου μέλους του, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη τις εξής παραμέτρους:

·      Στην ευθυτενή θέση του σώματος δεν μας απασχολεί μόνο ο κάθετος άξονας του σώματος ή κάποιου μέλους του και οι προσθοπίσθιες κλίσεις, αλλά και οι πλάγιες κάμψεις και οι περιστροφές.

·      Το σώμα μας αποτελείται από καμπύλες, επομένως δεν μπορούμε να μιλάμε για ευθείες γραμμές.

·      Η μελέτη της ευθυγράμμισης απαιτεί τρισδιάστατη αντίληψη του σώματος και όχι δισδιάστατη.

·      Χρειάζεται επίσης να λαμβάνουμε υπόψη τους εσωτερικούς χώρους που δημιουργεί το σώμα μέσω των οστικών δομών του. Επιπλέον, θα πρέπει να συνυπολογίζουμε το εκτόπισμα που εκπέμπει το σώμα στον χώρο.

·      Τέλος, η αναπνοή αποτελεί σημαντικό παράγοντα κατά τη διαδικασία της ευθυτενούς τοποθέτησης του σώματος, αφού προσδίδει στη διαδικασία ζωντανή, δυναμική ποιότητα.

Βασικό στοιχείο της ανθρωπότητας, σε όλη τη διαδρομή της μέσα στους αιώνες, είναι η ικανότητά της να παρατηρεί, να ανακαλύπτει εργαλεία για να επεξεργάζεται όσα παρατηρεί και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να συνειδητοποιεί και να αναπτύσσει την αντίληψή της.

Αυτός ο κύκλος, όταν ολοκληρώνεται —δηλαδή όταν η αντίληψη φτάσει σε ένα νέο επίπεδο ανάπτυξης— καθιστά τα παλαιότερα εργαλεία ανεπαρκή για τη νέα αυτή αντίληψη. Έτσι ο κύκλος ξεκινά εκ νέου: παρατήρηση, εφεύρεση καινούριων εργαλείων, συνειδητοποίηση και ανάπτυξη της αντίληψης σε ακόμη υψηλότερο στάδιο.

Όσον αφορά το ανθρώπινο σώμα, μπορούμε να επισημάνουμε ότι η αντίληψη γύρω από αυτό έχει διευρυνθεί αισθητά στη σύγχρονη εποχή. Δεν το θεωρούμε πλέον  μόνο ως ένα σύνολο κυττάρων, αλλά ως μια ολιστική υπόσταση που, όταν λειτουργεί, εκπέμπει ταυτόχρονα σε υλικό, συναισθηματικό και νοητικό επίπεδο.

Σε όλους τους τομείς που το αφορούν —θεραπευτικούς, γυμναστικούς, εκφραστικούς κ.ά.— το σώμα αρχίζει να αντιμετωπίζεται και να μελετάται ως ολότητα, με την ανθρώπινη αντίληψη να λειτουργεί και ενδοσκοπικά ως προς την παρατήρησή του.

Η αντίληψή μας για το σώμα βρίσκεται πια σε ένα στάδιο που μπορεί να κατανοεί περισσότερες και ποιοτικότερες πληροφορίες από ό,τι στο προηγούμενο επίπεδο εξέλιξής της. Αυτός είναι και ο ουσιαστικός λόγος για τον οποίο η διαδικασία της ευθυγράμμισης του σώματος, όπως ορίζεται από τον μέχρι τώρα τρόπο του «απλώνω το σώμα μου», καθίσταται πλέον ανεπαρκής.